گذری بر رمان "در حَضَر" اثر مهشید امیرشاهی

"در حَضَر" قصه من و توست. قصه ماست که از کاسبکار و معلم و نوازنده و بازاری و هنرمند گرفته تا تحصیل کرده داخل و خارج، همه دست به دست هم دادیم و بهمن 57 سکان کشتی گرفتار امواج انقلابی ِ ایران را به دست جماعتی سپردیم که خود را "نشانه خدا" می خوانند و سال های متمادی کوشش کردند تا بر کرسی سیاسی کشور سوار شوند، که شدند.

روی جلد رمان در حـَضـَر

در این گفتار می خواهم گذری داشته باشم به "در حَضَر"، رمان مهشید امیرشاهی که در آن، دوران تکوین جمهوری اسلامی را روایت کرده است. گرچه عمر کتاب به اندازه عمر حکومت فقیهان و نظامیان تازه به دوران رسیده در ایران می باشد، اما مروری تازه بر تصاویر ریز و درشتی که از زندگی روزانه آن دوره در این کتاب ترسیم شده، می تواند درس خوبی باشد برای نسل امروز که آن روزها را ندیده است.

مطالعه این رمان بویژه از آن نظر می تواند برای نسل امروز سودمند باشد، که از زاویه ای سوای دید عمومی به انقلاب 57 نگاه کرده. نویسنده در زمان انقلاب یک زن جوان، تحصیل کرده اروپا و از یک خانواده امروزی (آنروزی) است که چندی است به خاطر علائقی که به کشورش دارد به ایران بازگشته. انتظار او از انقلاب، ایجاد یک جامعه مدنی آزاد و خارج از نفوذ روحانیون است. یک جامعه سکولار ملی که دین را به حکومت کاری نباشد.

او نمی تواند ببیند کلید ایران را به "خمینی بت شکن" تقدیم کرده اند و هر روز ده ها نفر به جوحه های اعدام سپرده می شوند.

قصه امیرشاهی تقریبن چند هفته پیش از جمعه سیاه درمیدان ژاله (شهدا) آغاز می شود. در شبی از شب های حکومت نظامی پس از ساعت قرق، نویسنده همراه با خبرنگار فرانسه، از دفتر آنها که در نزدیکی میدان ژاله است در تاریکی شب بیرون می زنند تا مردمی را که الله اکبر می گویند روی پشت بام ها ببینند. ولی آنها تنها صداها را می شنوند و کسی را بالای بام ها مشاهده نمی کنند و گرچه این موضوع نویسنده را در مورد واقعی بودن این صداها به تردید می اندازد، اما وقایع بعدی او را متقاعد می سازد که سرچشمه صداها "بلندگوهای" مورد ادعای سپهبد ازهاری نبوده است.

در باره نوار صدای خمینی که همان روزها در ایران پخش شد، نویسنده در صفحه 50 چنین می نویسد:

،،
هومان نوار را می گذارد و داد می زند، «بچه ها! صدای اون تلویزیونو کم کنین!»
همه برای شنیدن صدای کسی که بیش از هر آدمی اینروزها مورد بحث و گفتگوست، بیتابیم. همه صداها می خوابد و همه چشم ها به ضبط صوت دوخته می شود... نوار چند دوری با صدایی شبیه خرخر آرام گربه ای می چرخد و بعد صدای مردی از ضبط صوت بلند می شود: صدای خشک و سرد، با لحجه ای بی فرهنک و دهاتی، با آهنگی یکنواخت و ملال آور. همه ما چند لحظه، در سکوت مطلق، به این صدا گوش می دهیم. خاتون که با سینی چای وسط اطاق ایستاده است، اول کسی است که سکوت را می شکند.
می گوید، «خمینی اینه؟»
یکی از میهمان ها با تردید می گوید، «فکر نکنم – اینکه مثل یه آخوند بی سواده.»
یکی دیگر قاطع تر می گوید، «این خمینی نیست جانم – خمینی حرفاش خیلی کشش داره، میگن چارتام زبون بلده. این هر کی هست گمان نکنم حرف یومیه شم بتونه بزنه.»
من یاد آن آدمی می افتم که با آخوندها رابطه داشت و در باره خمینی می گفت، «اعلم علما نیست ولی اشجع شجعاست.» اما از اعلم علما نبودن تا روزه خوان بی سواد بودن، فاصله بعید است. این نمی تواند خمینی باشد.
اولی می گوید، «کار دستگاهه. مخصوصا این نوارو پر کردن که خمینی رو بدنام کنن.»
این توضیح همه جمع را قانع می کند. حتی هومن هم که نسبت به خمینی بدبین است، سر را به تصدیق تکان می دهد...
یکی به هومن می گوید، برو بابا! نوارت پوچ در اومد!»
هومن با دلخوری می گوید، «خوب دیگه چیکار کنم.» و بعد از من می پرسید، «بالاخره ولایت فقیهو خوندی؟»
می گویم، «آره - همین چند شب پیشا تمومش کردم.»
می گوید، «دیدی چه مهملاتی نوشته؟» و رو به همه جمع می گوید، «اونکه دیگه خمینیه!»
،،

نویسنده با تمام دغدغه هایی که نسبت به نتیجه انقلاب در کتاب نشان می دهد، وقتی شاه از دکتر بختیار می خواهد کابینه تشکیل دهد احساس آرامش و شادی می کند و خوشبینانه می اندیشد: «پس درست درآمد – آرزوی من و امثال من برآورده شده. از فردا می شود زندگی کرد – در پرتو دولتی ملی که کارها را به دست می گیرد، اصلاحات را شروع می کند، نظم را برقرار می کند.»

اما معلوم نیست مردم چه می خواهند. جبهه ملی از بختیار فاصله می گیرد و نویسنده چنین تصویری از رابطه بختیار با سنجابی و جبهه ملی به دست می دهد:

،،
من از آقای یحیوی می پرسم، «دلیل مخالفت سنجابی و جبهه ملی با بختیار چیه؟ بختیار  که از خودشونه – چرا به جای اینکه کمکش کنن چوب لای چرخش میذارن؟ مگه همه صحبت این نبود که ملیون بیان سر کار؟»
مهندس جواب می دهد، «بنظرم بیشتر مخالفتا و رقابتا شخصی باشه.»
آقای یحیوی می گوید، «شرایطو باید در نظر گرفت. الان اوضاع خیلی حادّه.»
می گویم؛ «اگه جز این بود که کسی سراغ آدمایی مثل بختیار و صدیق نمی رفت.»
می گوید، «درسته بعله – منتها اعتراض جبهه ملی به بختیار اینه که مشورت نکرده تصمیم گرفته.»
می پرسم، «دیدار سنجابی با خمینی و صدور اون اعلامیه با مشورت انجام شده؟ یعنی موضع رسمی جبهه ملی اونه؟ که جبهه بره زیر عبای آخوندا، به جای اینکه خودش رهبری رو به دست بگیره؟ نخست وزیری بختیار تنها شانس جبهه ملیه که خودشو از این خفّت نجات بده.»
آقای یحیوی می گوید، «گرفتن فرمان نخست وزیری از شاه ام مورد اعتراض ایناس.»
نزی می پرسد، «یعنی چی؟ مگه قرار بود فرمانو از کس دیگه بگیره؟»
آقای یحیوی می گوید، «خب به سنجابی و صدیقی که پیشنهاد شد نپذیرفتن – لابد به همین ملاحظات دیگه.»
«کدوم ملاحظات؟»
«الان جو حاکم طوریه که اگه کسی مقامی رو قبو کنه طرد می شه. وجاهتشو از دست می ده.»
،،

جو حاکم! هر سخنی که با "جو حاکم" همساز نبود، با سردی مواجه می شد. حتی چریک های فدائی خلق آنقدر شیفته خمینی شده بودند که در اعلامیه ای تهمت های ناروا به  شاپور بختیار زدند و بخاطر کارهایی که تیمور بختیار در پست ریاست ساواک انجام داده بود، به پای شاپور بختیار گذاشتند. غافل از اینکه وقتی تیمور بختیار رئیس ساواک بود، شاپور بختیار خود در زندان بسر می برد!

،،
می پرسم؛ «اگه هیچکس هیچ مسئولیتی رو قبول نکنه تکلیف ما مردم کوچه و بازار چی میشه؟ مگه ما وجه المصالحه وجاهت آقایونیم؟»
مهندس می گوید، «والله من شنیدم که صدیقی گفته وجاهت ملی که برای اون دنیا نیست، در وضع آشفته فعلی هر کس هر کاری میتونه باید بکنه.»
نزی می گوید، «خدا پدرشو بیامرزه – خیلی حرفش حسابیه.»
مهندس ادامه می دهد، «به علاوه شنیدم دکتر صدیقی حاضر به قبول مسئولیت بوده منتها شاه شرایطشو نپذیرفته.»
مهمان با اشار سر تصدیق می کند و می گوید، «مثل اینکه صدیقی اصرار داشته که شاه بمونه، ولی خب چنین چیزی ممکن نیست. نه مردم دیگه شاهو می خوان، نه خود شاه دیگه میخواد بمونه.»
،،

نویسنده عنوان مقاله های نشریات روز را که گوشه اطاقش تل انبار شده مرور می کند:

،،
«به حکومت آتیه نظارت عالیه خواهیم داشت.» امام خمینی
«تا چند روز دیگر دولت تازه تشکیل کی شود.» امام خمینی

«همه می دانند که حضرت آیت الله العظمی خمینی برای تجدید عظمت اسلام قیام فرموده و می خواهند با به اجرا درآوردن دستورات حیات بخش دین مقدس اسلام، مملکت اسلامی نمونه ای در دنیا ایجاد کنند که همه ملل اسلامی عالم از او سرمشق بگیرند.» نامه آیت الله خوانساری به شاپور بختیار.

«قوانینی که در حال اجراست مخالف اسلام می باشد... مثلن مجازات دزدی و زنا و میخوارگی زندانی کردن نیست، بلکه باید حد اسلامی بر دزد و زناکار و میگساز جاری کرد.» مصاحبه آیت الله منتظری با یک نشریه فرانسوی.
،،

بالاخره شاه از کشور خارج می شود و مردم جشن می گیرند.

،،
«شورت فرح چه رنگه؟ – کارتر می گه دو رنگه!»
«ممد دماغ، ممد دماغ، ممد دماغ – رفت.»
و زن مسنی با موهای خاکستری بی اختیار می گوید، «ا َه ا َه – اصلن حیا ندارن! به حق چیزیای نشنیده! ا َه.»
،،

گرچه نویسنده و دوستان و آشنایانی که او با آنها رفت و آمد دارد، دوره با هم می گذارند و نویسنده در داستان از آنها نام می برد و یا نقل قول می کند از طبقه مذهبی جامعه نیستند و طبیعتن با استخاره و سرکتاب باز کردن میانه ای ندارند، اما برای پیش بینی آینده ایران، به دیوان لسان الغیب متوسل می شوند (ص 84) و آنهم نه فقط برای اینکه تنها غزلی از خواجه خوانده باشند، بلکه برای آینده کوتاه مدت، میان مدت و دراز مدت نیت هم می کنند تا ببینند چه بلایی بر سرشان خواهد آمد!

اگر خواجه حافظ شیرازی هفت صده پیش، آنچه را که امروز می خواهد بر سر ما بیاید در لابلای واژه های خویش پنهان کرده بود، پس چگونه است ما نتوانستیم در هفت صده گذشته از این موهبت استفاده کنیم، رمز آنها را بگشائیم و جلوی پیش آمدهای ناگوار و از جمله فاجعه ظهور جمهوری اسلامی و امامت خمینی را بگیریم؟!

گویا پیرایه گری عادت فرهنگی است – بدون اینکه خواسته باشم در شان والای خواجه شیراز بی حرمتی روا دارم.

سحن از ماهیت یک فرهنگ است که باور داشته باشد ممکن است با تفسیر یک غزل بتوان از آینده آگاهی پیدا کرد. که بشود با گرفتن فال قهوه از آینده خبردار شد. که بشود با استخاره فهمید روز شنبه برای عقد مناسب است یا روز چهارشنبه. که بشود با نذر کردن سفره ابوالفضل یا فاطمه زهرا پسر یا دختر خانواده در کنکور قبول شود. که با گره زدن نابینا با یک شال سبز به ضریح امام هشتم، بشود بینایی او را از حضرت طلب کرد. آیا تمام اینها از یک سنخ نیستند؟